Οι ημέρες 1–14 Αυγούστου δεν είναι απλώς η «αναμονή» του Δεκαπενταύγουστου. Αποτελούν μια ολόκληρη περίοδο με θρησκευτικά, οικογενειακά, κοινωνικά και λαογραφικά έθιμα, πολλά από τα οποία διατηρούνται μέχρι σήμερα.

1. Η περίοδος της Παναγίας – από την 1η Αυγούστου

Στην Ορθόδοξη παράδοση, από την 1η μέχρι και τις 14 Αυγούστου πραγματοποιείται η Νηστεία του Δεκαπενταύγουστου, αφιερωμένη στην Παναγία. Η Εκκλησία της Κύπρου αναφέρει ότι πρόκειται για περίοδο προετοιμασίας για την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Στην κυπριακή κοινωνία η περίοδος αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία. Δεν ήταν απλώς θέμα διατροφής. Συνδεόταν με:

• προσευχή,
• εγκράτεια,
• εκκλησιασμό,
• εξομολόγηση,
• προετοιμασία για τη μεγάλη γιορτή,
• και εκπλήρωση ταμάτων προς την Παναγία.

Έτσι δημιουργήθηκε αυτό που πολλοί Κύπριοι αποκαλούν «δεκαπενθήμερο της Παναγίας».

2. Οι Παρακλήσεις της Παναγίας

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία των ημερών πριν από τον Δεκαπενταύγουστο είναι οι Παρακλήσεις.

Τα απογεύματα οι πιστοί συγκεντρώνονται στις εκκλησίες και ψάλλεται ο Παρακλητικός Κανόνας προς την Παναγία. Η Εκκλησία της Κύπρου αναφέρει ότι η περίοδος αυτή είναι ιδιαίτερα κατανυκτική και ότι ο Μεγάλος Παρακλητικός Κανόνας χρησιμοποιείται ειδικά κατά τη Νηστεία του Δεκαπενταύγουστου.

Στην κυπριακή παράδοση η Παναγία δεν θεωρείται μόνο το κεντρικό πρόσωπο της γιορτής. Είναι η μητέρα στην οποία ο άνθρωπος προστρέχει όταν έχει ανάγκη.

Η φράση:

«Παναγία μου, βοήθα»

έγινε σχεδόν χαρακτηριστική έκφραση της κυπριακής λαϊκής παράδοσης.

3. Τα τάματα

Ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της λαϊκής ευσέβειας είναι το τάμα.

Ένας άνθρωπος μπορούσε να κάνει μια υπόσχεση στην Παναγία για κάτι που επιθυμούσε ή για κάτι που είχε ήδη συμβεί:

• για την υγεία ενός παιδιού,
• για έναν άρρωστο,
• για να επιστρέψει κάποιος από ταξίδι,
• για να ξεπεραστεί μια δύσκολη κατάσταση,
• για την οικογένεια.

Όταν εκπληρωνόταν η επιθυμία, ο άνθρωπος πήγαινε στην εκκλησία και εκπλήρωνε το τάμα του.

Το τάμα μπορούσε να είναι κερί, πρόσφορο, άρτος, λάδι ή άλλο αφιέρωμα.

4. Το «κερί της Παναγίας»

Το κερί έχει ιδιαίτερη θέση στην κυπριακή παράδοση.

Πριν από τον Δεκαπενταύγουστο οι άνθρωποι πήγαιναν στην εκκλησία με σκοπό να ανάψουν κερί και να προσευχηθούν.

Ιδιαίτερα οι γυναίκες είχαν έναν πολύ σημαντικό ρόλο στη διατήρηση αυτής της παράδοσης. Η λαογραφική καταγραφή για τον Δεκαπενταύγουστο στην Κύπρο τονίζει τη βαθιά σχέση της Παναγίας με τις γυναίκες και ιδιαίτερα με τις οικογένειες που είχαν βιώσει απώλειες και δυσκολίες.

5. Η 6η Αυγούστου – η Μεταμόρφωση

Η 6η Αυγούστου αποτελεί σημαντικό σταθμό μέσα στη νηστεία.

Παρόλο που συνεχίζεται η Νηστεία του Δεκαπενταύγουστου, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση την ημέρα της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος επιτρέπεται η κατάλυση ιχθύος.

Στην Κύπρο, όμως, η ημέρα είχε και έντονο αγροτικό χαρακτήρα.

Η περίοδος του Αυγούστου ήταν περίοδος καρποφορίας, τρύγου που πλησίαζε και συγκομιδής.

Έτσι η θρησκευτική ζωή συνδεόταν άμεσα με τον αγροτικό κύκλο.

6. Τα σταφύλια και τα πρώτα προϊόντα της γης

Η κυπριακή παράδοση έχει έναν πολύ ισχυρό δεσμό με τη γη.

Τον Αύγουστο υπήρχαν:

🍇 σταφύλια
🍉 καρπούζια
🍈 πεπόνια
🍅 καλοκαιρινά λαχανικά
🌾 όσπρια και άλλα γεωργικά προϊόντα.

Η περίοδος του Δεκαπενταύγουστου ήταν επομένως και περίοδος ευχαριστίας για τους καρπούς της γης.

Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στα χωριά όπου τα πανηγύρια συνδέθηκαν με την ανταλλαγή και πώληση γεωργικών προϊόντων. Τα παραδοσιακά πανηγύρια δεν ήταν μόνο θρησκευτικές εκδηλώσεις αλλά και κοινωνικές και εμπορικές συγκεντρώσεις.

7. Οι άρτοι της Παναγίας

Ένα από τα πιο όμορφα κυπριακά έθιμα είναι η παρασκευή άρτων.

Οι γυναίκες του σπιτιού ζύμωναν τους άρτους και τους πήγαιναν στην εκκλησία.

Η παράδοση αυτή συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Σύμφωνα με καταγραφή του ΚΥΠΕ, οι ναοί γεμίζουν με εκατοντάδες χειροποίητους άρτους, ενώ οι νοικοκυρές μεταφέρουν από το προηγούμενο βράδυ τους άρτους που έχουν ζυμώσει για να «κάμουν γιορτή της Παναγίας».

Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον λαογραφικά, γιατί ο άρτος δεν είναι απλώς ένα φαγητό.

Είναι:

προσφορά → ευχαριστία → προσευχή → οικογένεια → κοινότητα.

8. Η παραμονή – 14 Αυγούστου

Η 14η Αυγούστου είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική ημέρα προετοιμασίας.

Στα χωριά παλαιότερα το σπίτι έμπαινε σε κατάσταση «γιορτής».

Γίνονταν:

• καθαρισμός του σπιτιού,
• προετοιμασία φαγητών,
• ζύμωμα ψωμιών και άρτων,
• προετοιμασία για την επίσκεψη συγγενών,
• τακτοποίηση του σπιτιού και της αυλής,
• προετοιμασία για τον εκκλησιασμό.

Και βέβαια η μεγάλη προετοιμασία ήταν η μετάβαση στην εκκλησία ή στο μοναστήρι.

9. Τα πανηγύρια ξεκινούν πριν από τις 15 Αυγούστου

Δεν περιμένουν όλες οι κοινότητες την ίδια την 15η Αυγούστου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Παναγιά της Πάφου, όπου πραγματοποιείται μεγάλο θρησκευτικό πανηγύρι στις 14 Αυγούστου.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το πανηγύρι της Παναγίας Χρυσοσπηλιώτισσας στην Κάτω Δευτερά, το οποίο ξεκινά από τις 7 Αυγούστου, με Εσπερινό και λιτάνευση της εικόνας.

Άρα στην Κύπρο ο Δεκαπενταύγουστος δεν είναι μία μόνο ημέρα.

Είναι περισσότερο ένα πανηγυρικό δεκαπενθήμερο.

10. Η επιστροφή των αποδήμων στα χωριά

Αυτό είναι ένα από τα πιο όμορφα κοινωνικά έθιμα που επιβιώνουν μέχρι σήμερα.

Τον Δεκαπενταύγουστο πολλοί Κύπριοι που ζουν στις πόλεις ή στο εξωτερικό επιστρέφουν στα χωριά τους.

Για πολλές οικογένειες ήταν και παραμένει μια ευκαιρία να συναντηθούν:

παππούδες – παιδιά – εγγόνια – συγγενείς – φίλοι.

Ο Δεκαπενταύγουστος λειτουργεί έτσι ως μια μικρή «γιορτή επιστροφής στο χωριό».

Στην επαρχία Πάφου, για παράδειγμα, οι εκδηλώσεις του Δεκαπενταύγουστου προσελκύουν κατοίκους των πόλεων, απόδημους και επισκέπτες.

11. Το φαγητό και το τραπέζι

Μετά την ολοκλήρωση της νηστείας, η γιορτή περνά από την εκκλησία στο σπίτι.

Η οικογένεια συγκεντρώνεται γύρω από το τραπέζι.

Η παράδοση περιλαμβάνει πλούσιο οικογενειακό τραπέζι και στη συνέχεια το χωριό μετατρέπεται σε χώρο γιορτής.

Η λαογραφική καταγραφή αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το μεσημέρι του Δεκαπενταύγουστου στήνεται οικογενειακό γλέντι και το απόγευμα αρχίζει το πανηγύρι.

Στις σύγχρονες εκδηλώσεις της κυπριακής υπαίθρου αναβιώνουν επίσης παραδοσιακές παρασκευές όπως:

• ππαλουζές
• ρέσι
• παραδοσιακό ψωμί
• άλλα κυπριακά εδέσματα.

12. Η κοινωνική πλευρά του πανηγυριού

Εδώ βρίσκεται ένα πολύ σημαντικό στοιχείο.

Το κυπριακό πανηγύρι δεν ήταν μόνο:

«πάω στην εκκλησία».

Ήταν ένας ολόκληρος κοινωνικός θεσμός.

Παλαιότερα συγκεντρώνονταν:

• αγρότες,
• έμποροι,
• πραματευτάδες,
• οικογένειες,
• νέοι,
• ηλικιωμένοι.

Πωλούνταν:

• φρούτα,
• λαχανικά,
• όσπρια,
• σκεύη,
• εργαλεία,
• παραδοσιακά προϊόντα.

Άρα το πανηγύρι ήταν ταυτόχρονα θρησκευτικό, κοινωνικό και εμπορικό γεγονός.

13. Ένα ιδιαίτερο κυπριακό στοιχείο: η Παναγία ως «μητέρα»

Στην Κύπρο η σχέση με την Παναγία έχει ιδιαίτερα έντονο συναισθηματικό χαρακτήρα.

Δεν είναι τυχαίο ότι υπάρχουν πάρα πολλές εκκλησίες και μοναστήρια αφιερωμένα στην Παναγία και πάρα πολλά διαφορετικά Θεοτοκωνύμια, δηλαδή ονομασίες της Παναγίας.

Η Παναγία εμφανίζεται στη λαϊκή συνείδηση ως:

Μάνα – Προστάτιδα – Παρηγορήτρια – Βοήθεια – Ελπίδα.

Αυτό εξηγεί γιατί οι ημέρες πριν από τον Δεκαπενταύγουστο έχουν τόσο έντονο συναισθηματικό χαρακτήρα.

14. Και υπάρχει μια ιδιαίτερη κυπριακή διάσταση: η μνήμη του 1974

Για την Κύπρο υπάρχει όμως κάτι που κάνει τον Δεκαπενταύγουστο διαφορετικό από πολλές άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου.

Οι ημέρες 14–15 Αυγούστου είναι ταυτόχρονα ημέρες θρησκευτικής γιορτής αλλά και βαριάς ιστορικής μνήμης.

Στις 14 Αυγούστου 1974 ξεκίνησε η δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής, με την κατάληψη μεγάλου μέρους της Μεσαορίας, της Αμμοχώστου, της Καρπασίας και της περιοχής Μόρφου.

Γι’ αυτό στην Κύπρο η περίοδος του Δεκαπενταύγουστου έχει μια ιδιαιτερότητα:

γιορτή και πόνος συνυπάρχουν.

Για πολλούς πρόσφυγες, η Παναγία και η γιορτή της συνδέονται με τις χαμένες πατρίδες, τα χωριά, τα σπίτια και τους ανθρώπους που δεν επέστρεψαν.

Και αυτό αποτελεί πλέον μέρος της σύγχρονης κυπριακής συλλογικής μνήμης.

🇨🇾 Συμπέρασμα

Αν έπρεπε να συμπυκνώσω τα ήθη και έθιμα της Κύπρου πριν από τον Δεκαπενταύγουστο σε μία εικόνα, θα έλεγα:

1–14 Αυγούστου

➡️ Νηστεία
➡️ Παρακλήσεις
➡️ Εκκλησία
➡️ Τάματα
➡️ Κεριά
➡️ Άρτοι
➡️ Προετοιμασία του σπιτιού
➡️ Προετοιμασία του γιορτινού τραπεζιού
➡️ Επιστροφή στα χωριά
➡️ Πανηγύρια
➡️ Συγγενικές συναντήσεις
➡️ Παραδοσιακά φαγητά
➡️ Μουσική και χορός
➡️ Και πάνω απ’ όλα, η Παναγία ως σύμβολο προστασίας και ελπίδας.

Και ίσως το σημαντικότερο: στην παλιά Κύπρο ο Δεκαπενταύγουστος δεν ήταν μία ημερομηνία στο ημερολόγιο. Ήταν μια ολόκληρη περίοδος που ένωνε την εκκλησία, το σπίτι, την οικογένεια, το χωριό και την παράδοση.